Tripsi (red Thysanoptera, fam. Thripidae)
Tripsi su sitni insekti koji pripadaju redu Thysanoptera i predstavljaju značajne štetočine na velikom broju gajenih biljaka. Najčešće se javljaju u plastenicima i staklenicima, ali mogu biti prisutni i na otvorenom polju. Zbog svoje male veličine često prolaze neprimećeno sve dok se na biljkama ne pojave vidljivi simptomi oštećenja.
Ovi insekti hrane se sisanjem biljnih sokova, pri čemu oštećuju listove, cvetove i plodove. Njihova prisutnost može značajno smanjiti kvalitet i prinos biljaka, zbog čega je važno na vreme prepoznati napad i primeniti odgovarajuće mere zaštite.
Tripsi su posebno problematični u proizvodnji povrća, ukrasnog bilja i cveća, jer se veoma brzo razmnožavaju i mogu se pojaviti u velikom broju u relativno kratkom vremenu.
Zapadni cvetni trips (Frankliniella occidentalis)
Jedna od najpoznatijih i najopasnijih vrsta je zapadni cvetni trips (Frankliniella occidentalis). Ova vrsta potiče iz Severne Amerike, ali se danas proširila gotovo po celom svetu.
Boja tela odraslih jedinki može varirati od žuto-narandžaste do kestenjasto-smeđe, a često zavisi od biljke na kojoj se hrane. Zbog svoje prilagodljivosti, zapadni cvetni trips je registrovan na više od 250 biljnih vrsta.
U zaštićenim prostorima, kao što su plastenici i staklenici, najčešće napada ukrasno bilje i cveće, među kojima su:
- ruže
- hrizanteme
- karanfili
- gerbere
- ciklame
- afričke ljubičice
- pelargonije
Osim na ukrasnom bilju, tripsi mogu napasti i brojne povrtarske kulture.
Na kojim delovima biljke se hrane tripsi
I imago (odrasli insekti) i larve hrane se na različitim delovima biljke. Najčešće se mogu pronaći na:
- listovima
- stabljici
- pupoljcima
- cvetovima
- plodovima
Prilikom ishrane tripsi probijaju površinu biljnih tkiva i sisaju sokove iz ćelija biljke. Ova oštećenja uzrokuju pojavu karakterističnih promena na biljkama.
Simptomi napada tripsa
Napad tripsa može se prepoznati po nekoliko karakterističnih simptoma na biljkama.
Na listovima se na mestima uboda pojavljuju sitne srebrnasto-bele pege. Kako se broj uboda povećava, ove pege se šire i spajaju, pa list poprima srebrnkast izgled.
Takva oštećenja dovode do:
- smanjenja asimilacione površine lista
- slabijeg rasta biljke
- smanjenog prinosa
Kod cvetova se često javlja venuće i opadanje, dok se na plodovima mogu pojaviti deformacije i promene boje.
Kod jačih napada biljke mogu značajno zaostajati u rastu, a kod ukrasnog bilja dolazi do smanjenja dekorativne vrednosti.
Ostale značajne vrste tripsa
Pored zapadnog cvetnog tripsa, u proizvodnji cveća i ukrasnog bilja mogu se javiti i druge vrste tripsa:
- Thaeniothrips simplex – trips na gladioli
- Thrips physaphus – ružin cvetni trips
- Heliothrips haemorrhoidalis – cvetni trips
- Parthenothrips dracaenae – dracenin trips
- Hercinothrips femoralis – smeđi staklenički trips
- Thrips tabaci – duvanov trips
- Dendrothrips ornatus – trips ligustruma
Sve ove vrste mogu prouzrokovati slične simptome oštećenja na biljkama.
Mere zaštite od tripsa
Suzbijanje tripsa zahteva kombinaciju preventivnih i hemijskih mera zaštite.
Preventivne mere uključuju:
- redovan pregled biljaka
- uklanjanje zaraženih biljnih delova
- održavanje higijene plastenika
- kontrolu temperature i vlažnosti vazduha
U slučaju jačeg napada često je neophodna primena insekticida koji su registrovani za suzbijanje tripsa.
Insekticidi za suzbijanje tripsa
Tabela ispod prikazuje neke od insekticida koji se koriste za suzbijanje tripsa i grinja na ukrasnom bilju.
| Aktivna materija (hemijska grupa) | Preparat | Količina primene | Vreme primene | Radna karenca (dani) | Napomena |
|---|---|---|---|---|---|
| malation (organofosfati) | Insektin | 1,5 – 2,5 l/ha za trips; 2 – 3 l/ha za akarinu | kada se utvrdi prisustvo pokretnih formi na listu | 2 | ne puštati pčele najmanje dva dana posle tretiranja; MBT po potrebi, interval 7–14 dana |
| malation (organofosfati) | Malation E-50 | prema uputstvu proizvođača | kada se utvrdi prisustvo štetočina | 2 | primena prema preporuci |
| malation (organofosfati) | Etiol-tečni | prema uputstvu proizvođača | po pojavi štetočina | 2 | koristiti uz zaštitnu opremu |
| amitraz (formamidini) | Mitac 20 | 0,2 % | kada je ispiljeno 50–60 % larvi; drugo tretiranje nakon 21 dan | do 6h posle primene | tretiranje na temperaturi 20–30°C; MBT 2 |
| alfa-cipermetrin (piretroidi) | Fastac 10 SC | 0,012 – 0,018 % | kada se utvrdi prisustvo tripsa | 1 | ne puštati pčele najmanje dva dana posle tretiranja; MBT 2 |
| alfa-cipermetrin | Fastac 10 EC | prema preporuci | po pojavi tripsa | 1 | koristiti prema uputstvu |
| abamektin | Abastate | 7,5 l/ha za trips | u vreme masovnog piljenja larvi | — | MBT 1 |
| bifentrin | Talstar 10 EC | 0,02 – 0,05 % | kada se utvrdi prisustvo pokretnih formi | — | MBT 1 |
| bifentrin | Futocid EC | prema preporuci | po pojavi štetočina | — | primena prema uputstvu |
| dihlorvos | Difos E-50 | 10 – 15 ml na 100 m² | tretiranje prostora iznad biljaka finim zamagljivanjem | — | MBT 2 |
| dihlorvos | Dihin | prema preporuci | zamagljivanje prostora | — | koristiti uz zaštitne mere |
MBT – maksimalan broj tretiranja tokom vegetacije.
Zaključak
Tripsi su veoma rasprostranjene štetočine koje mogu izazvati značajne štete na povrću, cveću i ukrasnom bilju. Zbog brzog razmnožavanja i velikog broja biljnih domaćina, njihovo suzbijanje često predstavlja izazov u proizvodnji.
Pravovremeno prepoznavanje simptoma, redovni pregledi biljaka i primena odgovarajućih mera zaštite ključni su za uspešno suzbijanje ovih štetočina.
Kombinacijom preventivnih mera i pravilne primene insekticida moguće je značajno smanjiti broj tripsa i očuvati zdravlje i kvalitet biljaka.
